Mierlo volgens A.J. van der Aa in 1839

In 1839 verscheen in het Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden van A.J. van der Aa een uitgebreid lemma over Mierlo. Anders dan een moderne gemeentelijke statistiek combineert het lemma bestuurlijke indeling, bevolking, economie, landschap, kerkgeschiedenis en oudere heerlijkheidsrechten. Het is daardoor een rijke momentopname van hoe Mierlo aan het begin van de negentiende eeuw in een landelijk naslagwerk werd gepresenteerd.

314 huizen en 2.070 inwoners

Van der Aa vermeldt 314 huizen, 504 huishoudens en 2.070 inwoners. Zulke cijfers zijn belangrijk omdat zij een schaalgevoel geven bij het dorp vóór industrialisering en twintigste-eeuwse groei. Tegelijk is bronkritiek noodzakelijk: de definities van huis, huishouden en inwoner kunnen afwijken van moderne statistiek, en een gedrukt woordenboek kan gegevens uit eerdere tellingen hebben verwerkt. Voor persoonsniveau en exacte tellingen blijven bevolkingsregisters en gemeentelijke stukken de controlebron.

Landbouw en huisnijverheid

Volgens het lemma was landbouw het voornaamste bestaansmiddel. Daarnaast noemt Van der Aa een katoenblekerij, oliemolen, korenmolen en brouwerij. Hij schrijft bovendien over meer dan honderd wevers van linnen, katoenen en wollen stoffen, die voor fabrikanten in Eindhoven en elders werkten. Dat is bijzonder relevant voor de Mierlose economische geschiedenis: textiel was niet alleen een latere fabrieksactiviteit, maar had ook een belangrijke vorm van verspreide huisnijverheid.

Schrale grond en ontginning

Van der Aa typeert de grond als overwegend schraal en zavelig en besteedt veel aandacht aan de grote hoeveelheid nog onbebouwde grond. Hij beschrijft tegelijk dat inwoners zich actief met ontginning bezighielden. Dat past in een langer proces waarin heide en andere woeste gronden geleidelijk werden omgevormd tot landbouwgrond en later ook bos en bebouwing. De tekst vormt daarmee een nuttig ijkpunt voor landschapsverandering vóór de grootschalige twintigste-eeuwse uitbreiding.

De rechte weg naar Helmond

Als opvallend voorbeeld van verbetering noemt Van der Aa de in 1801 aangelegde rechte weg naar Helmond over ontgonnen heide. Een weg is meer dan infrastructuur: hij beïnvloedt handel, bereikbaarheid, woonpatronen en de relatie tussen plaatsen. De beschrijving sluit aan bij andere bronnen die de negentiende eeuw laten zien als een periode waarin Mierlo steeds sterker door verharde wegen, kanalen en later spoorverbindingen in een regionaal netwerk kwam te liggen.

Kerk, school en heerlijkheid

Het woordenboek vermeldt ook de katholieke parochie, de kleine protestantse gemeenschap en een school met gemiddeld ongeveer 180 leerlingen. Daarnaast behandelt Van der Aa uitvoerig de vroegere heerlijkheid en de gehuchten waaruit de gemeente bestond. Het lemma is dus geen momentfoto in enge zin: oudere bestuurlijke geschiedenis wordt ingezet om de toenmalige gemeente te verklaren. Voor de lezer is het belangrijk historische feitlagen van de observaties uit 1839 te onderscheiden.

Een bron om naast andere bronnen te leggen

Van der Aa is vooral sterk wanneer zijn gegevens worden vergeleken met het kadaster van 1832, bevolkingsregisters, Brock en gemeentearchieven. Dan wordt duidelijk welke gegevens overeenkomen, welke verschillen en welke onderwerpen door één auteur meer aandacht kregen dan door een ander. Het lemma maakt zichtbaar dat Mierlo in 1839 tegelijk agrarisch, ambachtelijk, kerkelijk en regionaal verbonden was. Juist die veelzijdigheid maakt het een kernbron voor de negentiende-eeuwse dorpsgeschiedenis.