Een korte en meedogenloze vervolgingsgolf
In september 1595 vond in Mierlo een reeks heksenprocessen plaats onder het bewind van heer Erasmus van Grevenbroeck. De vervolging maakte deel uit van een bredere golf in Peelland, waarin kort na elkaar vrouwen uit onder meer Cranendonck, Leende, Geldrop, Mierlo, Lierop en Asten werden beschuldigd.
In Mierlo begon de procedure nadat informatie uit Geldrop en Eindhoven naar Erasmus was gekomen. Marie Baten werd op 9 september gearresteerd. Haar ondervraging leidde tot nieuwe namen en daarmee tot een kettingreactie van beschuldigingen.
Vijf executies in Mierlo-Dorp
De lokale reconstructie noemt vijf vrouwen die op 18 september 1595 wegens vermeende hekserij werden geëxecuteerd: Marie Baten, Heijl Bellen, Lys Cuypers, Jenneken Gordtkens en Catharina Boons, beter bekend als Lyncken Pastoirs. Een week later werden daarnaast drie vrouwen uit Mierlo-Hout en meerdere vrouwen uit Lierop veroordeeld.
De processen waren gebaseerd op toenmalige opvattingen over toverij, waterproeven, bekentenissen en ondervragingen onder druk. Moderne geschiedschrijving behandelt de vrouwen als slachtoffers van vervolging, niet als personen van wie bewezen is dat zij bovennatuurlijke misdrijven hebben gepleegd.
Gebeurtenis in context
Dit record behandelt een afgebakend moment of proces. Een gebeurtenis krijgt alleen een exacte dag wanneer de bronlaag dat ondersteunt; langdurige ontwikkelingen zoals sloop, fusie, herleving of opvang worden niet kunstmatig tot één datum gereduceerd. Waar dezelfde ontwikkeling vanuit een persoon, gebouw of locatie wordt bekeken, verwijst dit record naar die afzonderlijke dossiers.
Direct verwante onderwerpen
Erasmus van Grevenbroeck tijdens de processen is via thematisch onderdeel met dit dossier verbonden. Erasmus van Grevenbroeck was in 1595 heer van Mierlo en Lierop.
Marie Baten is via thematisch onderdeel met dit dossier verbonden. Marie Baten werd begin september 1595 het middelpunt van de Mierlose vervolging.
Anneken Boons-Baten is via thematisch onderdeel met dit dossier verbonden. Anneken Boons-Baten hoort bij de geschiedenis van de Mierlose heksenprocessen, maar zij was niet een van de geëxecuteerde vrouwen.
Bronnen en zekerheid
De bronlaag combineert archief- en erfgoedbronnen, lokale historische publicaties, aanvullende bronnen. Tot de gebruikte bronnen behoren Heemkundekring Myerle – Heksenvervolging in Mierlo 1595, Myerlese Koerier 2018-1 – Heksenverbranding schande van Mierlo, Canon van Mierlo – De heer en de heksen, Canon van Mierlo – Het kasteel en zijn bewoners en 12 aanvullende bronnen. Bij verschillen tussen bronnen blijft het onderscheid zichtbaar tussen rechtstreeks gedocumenteerde gegevens, latere reconstructies en lokale overlevering. Een exact jaartal, locatie of persoonsdetail wordt niet toegevoegd wanneer de huidige bronlaag daarvoor onvoldoende zekerheid geeft.
Een procesketen die over dorpsgrenzen heen liep
De Mierlose zaken kunnen alleen goed worden begrepen wanneer ook naar de omliggende plaatsen wordt gekeken. Namen van verdachten werden tijdens verhoren doorgegeven en konden vervolgens aanleiding zijn voor nieuwe arrestaties in een ander dorp. Daardoor ontstond in 1595 een keten van vervolgingen in Peelland. De lokale reconstructie plaatst Mierlo dus niet als geïsoleerd geval, maar als onderdeel van een regionale golf. Juist dat netwerk verklaart waarom een beschuldiging zich in korte tijd kon uitbreiden.
Voor de encyclopedie is daarnaast van belang onderscheid te maken tussen wat de processtukken aantonen en wat zij niet aantonen. Zij documenteren arrestaties, verhoren, beschuldigingen, juridische handelingen en executies. De bovennatuurlijke inhoud van bekentenissen wordt niet als feit overgenomen. Door processtukken, latere transcripties en lokale publicaties naast elkaar te leggen, kan vooral worden gereconstrueerd hoe de vervolging functioneerde en hoe snel een eenmaal begonnen procedure nieuwe slachtoffers kon maken.
